KOMmetje Snerttocht Smerdiek met wetenswaardigheden over Sint-Maartensdijk,
A. Sint-Maartensdijk ligt in de Oudelandpolder die eind 12de, begin 13de eeuw werd bedijkt. Het dorp loopt oorspronkelijk van zuid naar noord, van de Haven via de Kaaistraat. Markt, Noordpoort en Onder de Linden waar het kasteel van Frank van Borsele stond. De haven is in 1962 gedempt, het kasteel is rond 1820 gesloopt.
B. De Markt is nog steeds het centrum van het dorp dat door de inwoners Smerdiek wordt genoemd. Ook het café op de Markt en de voetbalvereniging heten zo. Aan de Markt vallen de trapgevels op van hotel Kom en hotel/restaurant Het Raedthuys. Beiden zijn monumenten en vallen net als het centrum onder beschermd dorpsgezicht.
C. Sint-Maartensdijk was vanaf 1979 tot 2007 het bestuurlijk centrum van de gemeente Tholen. Het Raed’huys was het gemeentehuis waar tot 2007 ongeveer 100 ambtenaren werkzaam waren. Aan de bouw van het pand in 1628 droeg Frederik Hendrik, prins van Oranje, een steentje bij. Zijn naam is in de gevel terug te vinden.
D. Ook al staat hij niet aan de Markt, de Maartenskerk is een blikvanger. De laatgotische pseudobasiliek waarvan het hoofdkoor van rond 1400 dateert. Van de bouw is niet veel bekend, maar al in 1376 wordt een kerk genoemd. De toren stamt uit de 14de eeuw en is ruim 42 meter hoog. De kerk is in de katholieke tijd genoemd naar de heilige Martinus. In 1433 trouwden Frank van Borsele (een Zeeuws edelman) er met Jacoba van Beieren.
E. De pomp op de Markt is van 1791. Pas in 1923 werden de eerste huizen aangesloten op de drinkwaterleiding.
F. Van het voormalige kasteel is aan Onder de Linden nog enkel de slotgracht te zien. De spullen die er opgegraven zijn vertellen over de geschiedenis van het slot, te zien in de Oranjekamer boven de VVV op de Markt.
G. Aan de Bleekveldweg staat molen de Hoop, zonder wieken, gebouwd in 1847. Het is een van de twee molens die het dorp rijk is. De andere is de Nijverheid die nog steeds maalt.
H. Het dorp ligt aan de Pluimpot, de vaargeul die het dorp en Scherpenisse met de Oosterschelde verbond. In het kader van de Deltawerken is de Pluimpot met een dam op 13 november 1957 afgesloten. Er kwamen een natuurgebied, sportvelden en een industrieterrein voor in de plaats. De Pluimpot doorsneed ooit heel het eiland, vanaf de Wal is er nog een restant water te zien.
I. Het Galgenpad ligt veilig aan de binnenzijde van de dijk. Vroeger stond er een galg buitendijks, op het schor van de Pluimpot. In 1691 werd het strafwerktuig opgericht. De galg stond er als waarschuwing. Met het gerecht van de smalstad valt niet te spotten, was de boodschap.
J. De Oosterschelde kent nog steeds het getijde verschil. Het verschil tussen hoog en laag water is ongeveer 2,80 meter. Voor Nederland is dat veel. Voor de aanleg van de stormvloedkering (geopend in 1985) was dat zelfs 3,20 meter. Op de drooggevallen Slikken van de Dortsman zoeken vogels naar voedsel en pierenstekers naar wormen voor zeeaas. In de zomer komen de mensen uit het dorp en de gasten van de campings er zwemmen of zonnen op het opgespoten strandje.
K. De Havenweg ligt klaar voor het verkeer naar de haven, maar de haven is er nooit gekomen. Toen de landbouwhaventjes van Scherpenisse en Sint-Maartensdijk waren afgesloten van de Oosterschelde zou er één nieuwe bij Gorishoek komen. Doordat het goederenvervoer over de weg vanaf de jaren zestig sterk toenam, zagen de bestuurders ervan af.
L. Scaldis Naturalis ligt in de Muijepolder. Begin jaren zestig werd camping de Muie aangelegd. Rond een drinkput op een karreveld. Begin jaren negentig werd tegen het dorp een bosje aangelegd, eind jaren negentig werd besloten om de rest van de polder voor nieuwe landgoederen te bestemmen. Voorwaarde was dat een groot deel van het nieuwe parkachtige landschap (met open stukken en vijvers) voor het publiek toegankelijk moest blijven. Tot nu toe zijn er drie van de vijf landgoederen gerealiseerd.
M. Vanaf de Wiebesweg zijn de vier windmolens in de Noordpolder goed te zien. Ze werden in 2001 officieel in gebruik genomen. De masten zijn 80 meter hoog. Met de rotorbladen halen ze 125 meter hoogte.
N. De Eerste Dijk geeft de inpoldering van de Oudelandpolder aan. Er is ook nog een Tweede-, Derde- en Vierde Dijk. Ze gaan van oud naar nieuw. Tot de Uiterst Nieuwlandpolder.
O. In de Hazenstraat staat tegenover de kerk het ‘’huis van Tazelaar’’, genoemd naar de huisarts die er tot 1952 praktijk hield. De gevel is gerotst, een typisch Thoolse gevelbewerking die op meerdere plaatsen te zien is bij arbeiderswoninkjes maar ook bij herenhuizen. Een laag cement dat de gevel beschermt tegen vocht en op kunstige wijze is aangebracht.
Met dank aan Arie de Viet
